Consensus kan een sluipmoordenaar zijn

Conflicten? Niet lekker voor de samenwerking! Maar, hoe heerlijk het ook lijkt om te werken in een team dat het altijd roerend met elkaar eens is, die samenwerking zou tot weinig moois leiden. Het kan namelijk gewoonweg niet dat alle mensen in een groep altijd hetzelfde willen en vinden. Dat zou betekenen dat we niet meer zelf nadenken. Toch gebeurt het vaker dan je denkt dat een groep samen iets besluit terwijl niemand afzonderlijk daar voorstander van is. In dat geval is de Abilene-paradox aan het werk en die… is funest voor effectieve besluiten.

Abilene-paradox als schoolvoorbeeld van groepsdenken

Hoogleraar Jerry Harvey vernoemde de Abilene-paradox naar een anekdote (zie kader). Dit fenomeen houdt in dat niemand bezwaar maakt of zelfs maar twijfels aangeeft, terwijl de groep een besluit neemt waar niemand het mee eens is. Hoe kan dat gebeuren? Als je denkt dat je de enige bent die iets anders wil dan de groep, is het menseigen om je aan te passen en dus je mond te houden. En zo gebeurt het dat je met z’n allen iets doet wat je geen van allen wil.

Als je het te makkelijk eens bent...

Maar wat is het risico wanneer jullie in een gesprek unanimiteit voorop stellen? Als jij en je collega’s niet kritisch genoeg zijn, heeft dat effect op de kwaliteit van jullie beslissingen. Dan worden niet alle perspectieven gehoord en wordt jullie kennis en ervaring niet of nauwelijks gebruikt. Een beslissing genomen zonder die input, is daarom nadelig voor ieder afzonderlijk én de organisatie.

Herkennen en tegengaan

Het is dus belangrijk om dit soort situaties te herkennen en aan te pakken! Natrlijk hoef je niet elk moment van spontane overeenstemming te wantrouwen (een geniaal idee is soms ook gewoon geniaal) maar wees alert als jullie het vaak te snel of te makkelijk eens (lijken te) worden. Nooit wrijving of discussie? Worden er geen alternatieven geopperd? Durf dan de ‘spelbreker’ te zijn en breng zelf de kritische noot in.

Of nog beter, stuur voorafgaand aan een gesprek proactief aan op het uiten van jullie meningen om de effecten van groepsdenken tegen te gaan. Groupthink-autoriteit Irving Janis geeft in een van zijn boeken tips om dit op een rechtdoorzee manier te doen:

  • Wijs bewust iemand aan als kritische denker, diegene is tijdens het gesprek advocaat van de duivel.
  • Vraag actief naar tegengeluid. Stel vragen als: Wie heeft er nog een heel ander perspectief? Welke invalshoek missen we nog? Wie ziet dit idee helemaal niet zitten en waarom? Als er op de extreme variant geen respons (meer) komt, vraagt dan: Wie denkt er een beetje anders over? Wie twijfelt nog?
    Vervolgens vraag je wie het tegengeluid herkent. Zo geef je mensen die eerder hun kritiek niet durfden uit te spreken een opening dit nu makkelijker te doen.
  • Initieer een negatieve brainstorm. Bespreek wat er allemaal mis zou kunnen gaan en wat de risico’s van dit idee zijn.
  • Verzamel anoniem respons. Laat iedereen eerst individueel zijn reactie op een (digitaal) kladblok zetten.

 

De Abilene-anekdote

Op een hete namiddag in Texas zit een familie lekker op de veranda, als vader voorstelt om naar Abilene te rijden om daar uit eten te gaan: een rit van 85 km naar het noorden. De dochter zegt – ondanks dat zo’n lange, hete rit haar niet zo aanspreekt – beleefd dat dat een leuk idee is. Haar man heeft ook niet zo’n zin maar zegt: ‘Oké, tenminste… als je moeder geen bezwaar heeft’. Zijn schoonmoeder zegt: ‘Dat is goed, ik ben al lang niet meer in Abilene geweest’.

Als ze een uur of vier later thuiskomen van een warme, stoffige rit zegt een van hen: ‘Dat was gezellig, hé?’, waarop (schoon)moeder antwoordt: ‘Zelf was ik eigenlijk liever thuisgebleven, maar ik ging mee omdat jullie zo enthousiast waren’. Haar schoonzoon zegt: ‘Voor mij hoefde het ook niet zo, ik ging mee om jullie een plezier te doen’. En zijn vrouw antwoordt: ‘Ik vond het goed, omdat pa het vroeg. Zelf zou ik nooit bedacht hebben om in deze hitte in de auto te stappen.’ Waarop pa aangeeft dat hij het bedacht had omdat hij dacht dat de anderen zich begonnen te vervelen. Kortom, ieder van hen was liever lekker op de veranda gebleven, maar dacht de anderen een plezier te doen.

Consensus kan een sluipmoordenaar zijn
Mascha
18 augustus 2021